Dysgu’r Gymraeg yn Nant Gwrtheyrn

Ar drothwy’r tymor newydd ym mis Medi aeth Peadar Ó Muircheartaigh, un o’n darlithwyr Gwyddeleg ar y cynllun Astudiaethau Celtaidd, i Nant Gwrtheyrn am wythnos i roi sglein ar ei Gymraeg.
Ar ôl cwblhau cwrs haf dwys Prifysgol Aberystwyth ym mis Awst, aeth Peadar tua Phen Llŷn i bentref unigryw Nant Gwrtheyrn, sydd bellach yn Ganolfan Genedlaethol ar gyfer Iaith a Diwylliant y Gymraeg. Mae’r pentref yn denu pobl o ben draw’r byd i ddilyn cyrsiau Cymraeg byrion. Mae’r pentref, a fu unwaith yn chwarel brysur, yn swatio rhwng y graig a Môr yr Iwerydd. Mae lluniau Peadar yn tystio i’r ffaith fod y lle hudolus hwn wedi cael anadl einioes newydd:
‘It was a great to be able to visit Nant, and most especially to meet some of the local people who have made Nant Gwrtheyrn such a success story – dwi’n edrych ymlaen at fynd yn ôl’, meddai Peadar.

Nant 1 (3) (480x640)Nant 2 (3) (640x480)Nant 3 (3) (640x480)Nant 4 (3) (640x480)

Léann na Gaeilge in Aberystwyth

Caerwyn Williams - The Irish Literary Tradition 1

Bhronn Rialtas na hÉireann dámhachtain ar Roinn na Breatnasie agus an Léinn Cheiltigh le déanaí chun tacú le teagasc na Gaeilge san Ollscoil. Cuirfear deontas de 93,000EUR ar fáil d’Ollscoil Aberystwyth as seo go ceann trí bliana chun cur le teagasc na Nua-Ghaeilge san Ollscoil. Anuas ar theagasc na Gaeilge in Ollscoil Abersytwyth féin, úsáidfear an dámhachtain chun roinnt scoláireachtaí teanga a chur ar fáil a chuireas ar chumas na mac léinn freastal ar chúrsaí Gaeltachta sa samhradh.

Cuid lárnach d’obair Roinn na Breatnasie agus an Léinn Cheiltigh is ea Léann na Gaeilge. Is í Aberystwyth an t-aon ollscoil sa Bhreatain inar féidir staidéar a dhéanamh ar an nGaeilge mar ábhar céime. Cuid lárnach den chéim sa Léann Ceitleach í an Ghaeilge agus bíonn tóir uirthi mar ábhar roghnach ag mic léinn na Breatnasie agus mic léinn eile nach iad chomh maith. Is fada siar a théann traidisiúin Léann na Gaeilge in Aberystwyth agus is buanaí agus is lárnaí anseo í ná áit ar bith eile sa Bhreatain. Is iomaí leabhar taighde atá foilsithe ag foireann na Roinne in imeacht na mblianta ach is dócha gurb é Traidisiúin Liteartha na nGael le J. E. Caerwyn Williams an ceann is mó díol, leabhar a foilsíodh sa Bhreaatnais, sa Bhéarla agus sa Ghaeilge. Príomhthéacsleabhar ar litríocht na Gaeilge is ea Traidisiúin Liteartha na nGael in ollscoileanna na hÉireann go fóill. Bhí Williams ina Ollamh le Gaeilge in Aberystwyth ó 1965 go dtí 1979. Le blianta beaga anuas, tá caidreamh á chothú idir an Roinn agus grúpaí teanga ar fud na Breataine Bige agus i Sasana. Tugann baill na Roinne lámh cúnta do ghrúpaí éagsúla foghlaimeoirí atá lonnaithe i Manchain, i Londain agus i mórcheantar Birmingham.

Is é a dúirt, Peadar Ó Muircheartaigh, Léachtóir leis an Léann Ceilteach, agus an dámhachtain seo á fógairt: ‘Aitheantas atá sa sa dámhachtain seo ar an ardphróifíl atá cothaithe agus ar an dianobair atá déanta ag comhleacaithe anseo in Aberystwyth in imeacht na mblianta maidir le léann agus teagasc na Gaeilge. Is í an cháil seo, agus stádas Abersytwyth mar cheantar ina bhfuil an Bhreatnais á labhairt go láidir, a fhágann Aberystwyth ar cheann de na roghanna is fearr le mic léinn an Léinn Cheiltigh’.

Is é a dúirt Cathryn Charnell-White, Ceann Roinn na Breatnaise agus an Léinn Cheiltigh ‘Tá áthas ar leith orainn go mbeidh ar ár gcumas scoláireacht ainmnithe a chur ar bun, rud a bheir seans do mhic léinn dul i dtaithí ar an nGaeilge sa Ghaeltacht, agus an taithí sin a thabhairt abhaile leo chuig Abersytwyth’.

Cuirfear tuilledh sonraí i dtaobh na scoláireachtaí ar fáil in am trátha.

Arolwg Myfyrwyr Cenedlaethol 2016

Braf yw medru cyhoeddi bod Aberystwyth ar y brig yn y Deyrnas Unedig am ddysgu Cymraeg ac Astudiaethau Celtaidd

Ansawdd yr addysgu yn Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd Prifysgol Aberystwyth yw’r gorau yn y Deyrnas Unedig, yn ôl arolwg barn o fyfyrwyr y Deyrnas Unedig.

Yn yr Arolwg Cenedlaethol o Fyfyrwyr 2016 (NSS), roedd y boddhad cyffredinol gydag addysgu Cymraeg (Astudiaethau Celtaidd) yn cyrraedd 100%, a chafodd asesiadau ac adborth, a chymorth academaidd y sgôr uchaf posib hefyd.

Yn ogystal, cafodd yr Adran y sgôr uchaf o 100% am foddhad cyffredinol, o’i chymharu â sgôr y Deyrnas Unedig o 86%.

Meddai Dr Cathryn Charnell White, Pennaeth Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd Prifysgol Aberystwyth:
“Fel Adran rydym wrth ein boddau gyda’r cadarnhad a gawsom gan ein myfyrwyr yn yr arolwg cenedlaethol diweddaraf. Mae’r sgôr o 100% am addysgu’n adlewyrchu ymrwymiad fy nghydweithwyr i gymell ein myfyrwyr, yn ogystal â rhannu eu brwdfrydedd dros eu meysydd arbenigol yn y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd. Mae’r sgôr o 100% am foddhad cyffredinol yn dweud y cyfan.”

Mae ffigurau’r Arolwg yn dod yn dynn ar sodlau ffigurau cyflogadwyedd diweddaraf Prifysgolion y Deyrnas Unedig, sy’n dangos bod 100% o raddedigion yr Adran Gymraeg mewn gwaith neu astudiaethau pellach chwe mis ar ôl gadael Prifysgol Aberystwyth. Ffigurau cyflogadwyedd Prifysgol Aberystwyth.

Welsh and Celtic Studies Welsh - NSS Graphic

Mae llwyddiannau’r Adran wedi cyfrannu at lwyddiant ehangach Prifysgol Aberystwyth, sydd ymhlith y deg uchaf yn nhabl sefydliadau addysg uwch y Deyrnas Unedig, ac ar y brig yng Nghymru o ran boddhad cyffredinol myfyrwyr, yn ôl yr arolwg blynyddol.

Mae’r canlyniadau’n dangos bod boddhad cyffredinol ymhlith myfyrwyr ym Mhrifysgol Aberystwyth yn 92%, sef chwe phwynt canran yn uwch na ffigur y Deyrnas Unedig o 86%.

Mae’r Arolwg yn casglu data o 155 o Sefydliadau Addysg Uwch y Deyrnas Unedig, a chaiff ei gydnabod fel ffynhonnell ddylanwadol o wybodaeth ar gyfer darpar fyfyrwyr wrth iddynt ystyried eu hopsiynau.

Os oes gennych chi ddiddordeb mewn astudio yn Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd Prifysgol Aberystwyth, a chanfod pam bod ein myfyrwyr mor fodlon gyda’n cyrsiau, yna nid yw’n rhy hwyr. Mae gennym rai lleoedd clirio ar ôl ar gyfer y flwyddyn academaidd 2016-17, neu dewch i’n gweld ar un o’n Diwrnodau Agored.

Cynhelir yr Arolwg Cenedlaethol o Fyfyrwyr yn flynyddol gan IPSOS Mori ar ran holl gynghorau ariannu addysg uwch y Deyrnas Unedig, a chyfwelir tua 312,000 o fyfyrwyr blwyddyn olaf yng Nghymru, Lloegr, Yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae’n gofyn i fyfyrwyr i roi sgôr i’w prifysgolion ar gyfer ystod eang o agweddau, gan gynnwys ansawdd yr addysgu, asesiadau ac adborth, cymorth academaidd, trefniadaeth a rheolaeth, adnoddau dysgu a datblygiad personol.

Hybu a hyrwyddo’r Gymraeg

Mae myfyrwyr y Gymraeg weithiau’n clywed cwestiynau tebyg i ‘pam astudio’r Gymraeg?’ neu ‘bydd yr iaith yn marw’ a.y.y.b. Mae cwestiynau fel hyn yn ein diflasu oherwydd mae astudio’r Gymraeg ar lefel uwch yn werthfawr a dylem groesawu pobl eraill.
Nid yw’r broses o ddysgu iaith yn dod i ben ac mae’n rhaid gweithio tuag at wella drwy’r amser. Y ffordd hawsaf o wneud hyn yw siarad ac ymarfer. Mae’n haws ymarfer yr iaith mewn ardal fel Aberystwyth, ond yng Ngwent, fy ardal enedigol, mae angen chwilio am gyfleoedd.
Ar ôl gadael Aberystwyth yn 2014, roeddwn yn gweithio fel Swyddog Ieuenctid yn Sir Fynwy ac yna fel swyddog maes Menter Iaith BGTM (Blaenau Gwent, Torfaen a Mynwy). Mae’r ardal hon yn enfawr, felly fi sy’n gyfrifol am ardaloedd Blaenau Gwent a Gogledd Sir Fynwy. Hyd yn hyn, rwy’n mwynhau fy swydd ac yn mwynhau cryfhau’r ddarpariaeth Gymraeg i gymuned Gymraeg yr ardal. Mae cymunedau Cymraeg yr ardaloedd hyn yn fwy cuddiedig na chymunedau ieithyddol y Gogledd a’r Gorllewin, ac mae ein cymunedau ni’n gymysgedd da o Gymry Cymraeg a dysgwyr – o bedwar ban y byd!
Un peth sy wedi fy ngwylltio yw’r term ‘ail iaith’ ar gyfer dysgwyr neu bobl sy’n dod o deuluoedd sy’n defnyddio iaith arall. Credaf ei bod yn creu hollt yng nghymunedau’r Gymraeg. Weithiau, nid wyf yn siŵr am y term ‘dysgwr’ chwaith, oherwydd rwyf wedi bod yn dysgu, rwy’n dal i ddysgu, ond er hynny rwyf wedi cyrraedd pwynt lle gallaf weithio a gweinyddu trwy’r Gymraeg.
Yn fy ngwaith presennol, rwy’n gweithio gyda phobl o bob oedran, ac mae cyfle i gyflwyno’r syniad i deuluoedd eu bod yn gallu addysgu eu plant trwy gyfrwng y Gymraeg a rhoi sgil a phrofiad iddynt na dderbyniais i yn yr ysgol. Mae fy nghyfrifoldebau’n cynnwys darparu cyrsiau i deuluoedd ar sut y gallant ddefnyddio’r Gymraeg yn achlysurol yn y cartref, a threfnu digwyddiadau dysgu anffurfiol, er enghraifft boreau coffi, a hyd yn oed mynd i’r dafarn am gwrw a chlonc. Rwyf wedi darparu sesiynau amser stori i fabanod hefyd. Nawr, cofiwch fod y teuluoedd hyn, fel arfer, yn deuluoedd Saesneg, ond mae cyfle gyda fi i gyflwyno bywyd newydd a ffordd newydd i’w plant. Mae’r penderfyniad yn gallu bod yn un anodd iddynt ac, yn ddealladwy, mae nhw’n ofni sut y gallant ymdopi. Felly, mae’n bwysig peidio â defnyddio termau fel ‘ail iaith’ er mwyn hyrwyddo mynediad i’r cyfleoedd hyn.
Rwyf yn credu bod gobaith, ond efallai y bydd yn rhaid i ni groesawu pobl mewn ffordd wahanol wrth gyflwyno’r iaith a’i diwylliant fel carreg gamu i’n Cymru fodern?
Nid wyf am bregethu ynghylch sut i ymdrin â phobl, ond rhaid cofio bod gan bawb hawl i’r iaith. Rwyf yn credu ei bod yn bwysig trafod y pethau hyn, yn enwedig ymysg yr ifainc, oherwydd ni yw’r bobl sy’n dylanwadu ar y genhedlaeth nesaf.

Hannah Roberts

Hannah Roberts, BA Cymraeg

Cenhedlaeth newydd yn cofio cyn-fyfyriwr: Gwilym Williams B.A. (1890–1916)

Union gan mlynedd i heddiw, 22 Mai 1916, claddwyd Gwilym Williams, mab fferm Nant-yr-afr Fawr, Tre-lech a’r Betws sir Gaerfyrddin ym mynwent Merville, Ffrainc. Mae aelodau o’i deulu yn nodi’r canmlwyddiant trwy ymweld â’i fedd yn Ffrainc y penwythnos hwn.

Roedd Gwilym yn un o raddedigion Adran y Gymraeg, Aberystwyth ac yn fardd ifanc addawol. Enillodd nifer o gadeiriau eisteddfodol, gan gynnwys Cadair Eisteddfod y Brifysgol ym 1912: ‘Gwanwyn Bywyd’ oedd teitl ei bryddest fuddugol a T. Gwynn Jones fu’n beirniadu’r gystadleuaeth.

Gwilym Williams

Gwilym Williams

Graddiodd Gwilym gydag anrhydedd yn 1913 a mynd i ddysgu am dymor yn Ysgol Ganolradd y Drenewydd ac yna Ysgol Ramadeg Brenhines Mary, Walsall ger Birmingham. Yng Ngorffennaf 1915 ymunodd â’r fyddin a chael ei wneud yn is-Gapten ar 17 Bataliwn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig. Hwyliodd y bataliwn i Ffrainc ym mis Rhagfyr, ac ym mis Mai 1916 roedd Gwilym ar flaen y gad yn Fauquissart. Cafodd ei glwyfo yn ei wddf gan fwled ddydd Sadwrn 20 Mai a bu farw drannoeth yn yr ysbyty ym Merville. Claddwyd Gwilym ym Mynwent Merville 22 Mai 1916; roedd yn chwech ar hugain oed.

Un o’r rhai a fu’n galaru am Gwilym oedd ei ffrind, Jane Helen Rowlands o Borthaethwy a fu’n fyfyriwr yng Ngholeg y Brifysgol Bangor ac a gysegrodd ei bywyd i waith cenhadol. Daeth yn ysgolhaig Bengali adnabyddus hefyd.

Mae llythyrau sydd ym meddiant y teulu yn tystio i’r berthynas glos rhwng y ddau wedi iddynt gyfarfod fel aelodau o staff Ysgol Ganolraddol Y Drenewydd. Yn wir, cred Hefin Wyn M.A. fod a wnelo penderfyniad Helen Rowlands i fynd yn genhades â phenderfyniad annisgwyl Gwilym i wirfoddoli i ryfela.

Yng ngeiriau Hefin Wyn:
“Arferai ‘Helen o Fôn’, fel y’i hadwaenid, anfon llythyrau o Assam at y teulu bob mis Mai am flynyddoedd wedi marwolaeth Gwilym yn sôn am ei serchiadau tuag ato. ‘Dyma’r bachgen mwyaf pur ei galon a adnabum erioed’ meddai mewn un llythyr. Rhaid dod i’r casgliad mai calon ddrylliedig oedd wedi anfon Wncwl Gwilym i faes y gad. Roedd ei englyn ffarwel i’w gariad yn brawf o’r ing a deimlai:

Draw i randir yr India – mae Helen
Am hwylio o Walia;
O’n golwg ni. O gwylia
Hi dros y dŵr, Iesu da.”

Cofio Gwilym Williams
Roedd Gwilym Williams yn hen ewythr i Hefin Wyn a chynhaliwyd digwyddiad arbennig i gofio Gwilym 18 Mai 2016 yn Yr Hen Goleg lle bu’n fyfyriwr. Braf oedd cael croesawu Hefin Wyn ac aelodau eraill o deulu Gwilym i’r digwyddiad.

Arweiniwyd y digwyddiad gan Hefin Wyn a thraddododd ddarlith arbennig a oedd yn ffrwyth ymchwil a hanes llafar y teulu: ‘O Nant-yr-afr i Merville: cofio Gwilym Williams B.A. 1890–1916’. Collwyd cymaint o ddynion a bechgyn ifanc yn ystod y Rhyfel Mawr ac mae dysgu am hanes unigolion fel Gwilym Williams yn fodd i amgyffred y golled i deuluoedd, i gymunedau ac i’r genedl.

Trefnwyd arddangosfa fach o fywyd a gwaith Gwilym Williams i gyd-fynd â’r digwyddiad, gan gynnwys Cadair Eisteddfod y Brifysgol 1912, llun o Gwilym yn ei lifrai milwrol, ynghyd â llythyrau amrywiol o’i eiddo. Roedd yr arddangosfa’n cynnwys y ddau lythyr olaf a ysgrifennodd o’r ffosydd 18 Mai 1916, teyrnged iddo gan D. J. Williams ynghyd â dogfennau a lluniau o’i gyfnod fel myfyriwr yn Aberystwyth.

I gloi’r digwyddiad, bu staff a myfyrwyr presennol yr Adran yn darllen detholiad o gerddi Gwilym o’r gyfrol goffa Dan yr Helyg (1917), ynghyd â cherddi newydd a ysbrydolwyd gan stori rymus y cyn-fyfyriwr. Gellir darllen cerddi Gwilym ar-lein gan fod y gyfrol bellach ar gael yn ddigidol ar wefan Cymru1914 Llyfrgell Genedlaethol Cymru: Dan yr Helyg (1917) ar wefan Cymru1914.

Gwilym Wms darlleniadau
(O’r dde i’r chwith: Hefin Wyn, Eurig Salisbury, Endaf Griffiths, Iestyn Tyne, Marged Tudur a Miriam Elin Jones)

Diolch o galon i Amgueddfa Ceredigion am fenthyca’r casys arddangos hardd a ddefnyddiwyd yn yr arddangosfa.

Gwobrau Dan Arweiniad Myfyrwyr 2016

Braf yw cael llongyfarch dau o’n cydweithwyr yn Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd ar ennill cymeradwyaeth uchel eleni yn y Gwobrau Dan Arweiniad Myfyrwyr: Mrs Rhian Haf Davies (Staff Cymorth y Flwyddyn) a Dr Ian Hughes (Goruchwyliwr y Flwyddyn). Mae’r gwobrau’n cydnabod gwaith rhagorol y ddau ac rydym yn falch iawn o’r cyfle hwn i ddiolch iddynt ac i’w llongyfarch yn wresog.
Rhian ac Ian SLTA 2016
Ac yntau ar fin ymddeol, dyma gyfle hefyd i gydnabod cyfraniad aruthrol Dr Ian Hughes i’r Adran a dymuno’n dda iddo yn ei ymddeoliad. Mae Ian yn ddarlithydd ysbrydoledig: yn athro iaith pen ei gamp (y Gymraeg a’r Wyddeleg fel ei gilydd) ac yn ddehonglwr clir a chytbwys ar y chwedlau Arthuraidd a’r Mabinogi. Fel ysgolhaig, mae Ian yn arbenigo ar ryddiaith Gymraeg yr Oesoedd Canol ac edrychwn ymlaen at gael pori yn ei gyfrol nesaf i ddod o’r wasg, sef Bendigeiduran Uab Llyr, golygiad Cymraeg o ail gainc y Mabinogi. Byddwn yn gweld eisiau cymwynasgarwch Ian, heb sôn am ei ffraethineb rhwydd a deallus!

Comhghairdeachas agus go n-éirí leat, aireoidh muid uainn go mór tú

Diolch i bob un o’n myfyrwyr a ddangosodd eu gwerthfawrogiad trwy enwebu Rhian ac Ian eleni!

Noson Llên a Chân Rhagfyr 2015

Gyda’n tymor cyntaf yn Aberystwyth yn tynnu at ei derfyn, aethom ni fel myfyrwyr blwyddyn gyntaf y cwrs Cymraeg Proffesiynol ati i drefnu noson Llên a Chân. Cynhaliwyd y noson yn Lolfa Fach Pantycelyn ar Nos Wener 4 Rhagfyr, yng nghwmni Caryl Lewis, Hywel Griffiths a Patrobas.

Roeddem yn ffodus iawn bod un o’n cyd-fyfyrwyr, Iestyn Tyne, yn aelod o’r grŵp gwerin roc poblogaidd Patrobas. Roedd eu perfformiad yn arbennig, a bu’r gynulleidfa yn ddigon ffodus i gael rhagflas o’r caneuon ar eu CD newydd, sef ‘Dwyn y Dail’, a oedd ar fin cael ei gyhoeddi.

Cafwyd cyfweliadau diddorol gan yr awdur Caryl Lewis, a fu’n trafod ei nofel newydd, Y Bwthyn, ynghyd â’i chyfrolau straeon byrion a’i nofelau i blant, a’r bardd Hywel Griffiths a fu’n trafod ei lwyddiant diweddar yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Roedd un aelod o’r gynulleidfa yn gyffrous iawn bod Caryl Lewis yn mynychu’r noson, sef Carlos – gyrrwr tacsi o ardal Aberystwyth. Mae Carlos yn hoff iawn o’i gwaith hi, ac mae’n aml yn sôn wrth ei gwsmeriaid ei fod wedi rhoi lifft adref i Caryl un noson. Prynodd docyn oddi wrth Lois yn syth pan glywodd fod Caryl yn mynychu’r noson!

Cynhaliwyd cystadleuaeth ysgrifennu creadigol wedi ei noddi gan Gyngor Llyfrau Cymru i gyd-fynd â’r noson, wedi ei feirniadu gan Eurig Salisbury. Roedd gofyn i ymgeiswyr naill ai ysgrifennu limrig a fyddai’n addas ar gyfer yr Eisteddfod Ryng-golegol, neu ddarn o waith creadigol o unrhyw gyfrwng ar y testun ‘Aber’. Daeth Rhodri Siôn yn fuddugol gyda’i limrig, ac Endaf Griffiths ac Iestyn Tyne yn rhannu’r wobr gyntaf am y darn creadigol.

Ar ran fy nghyd-fyfyrwyr, hoffwn ddiolch i bawb fu’n gyfrifol am sicrhau llwyddiant y noson, yn enwedig Caryl Lewis, Hywel Griffiths, Eurig Salisbury a Patrobas. Hefyd, hoffwn ddiolch i’r Adran am roi’r cyfle i ni drefnu noson o’r fath. Roedd yn brofiad a fydd, rwy’n siŵr, yn aros yn y cof fel un o uchafbwyntiau ein tymor cyntaf fel myfyrwyr yn Aberystwyth.

Noson Llen a Chan 3

Noson Llen a Chan 1

Sulwen Richards, myfyriwr Rhan 1 Cymraeg Proffesiynol